نماتد قرنطینه‌ای رادوفولوس موز

(Radopholus similis)

مقدمه:

  نماتد حفار(نقب‌زن) موز با نام علمی Radopholus similis Cobb اولین بار در سال 1893 توسط کوب در فی‌جی گزارش گردید. این نماتد از خانوادهPratylenchidae پارازیت داخلی، مولد زخم ریشه و یکی از مهمترین انگل‌های ریشه‌های موز و مرکبات در جهان است که معمولاً با رقم تجارتی کاوندیش همراه می‌باشد. شکی نیست که در طول مدت افزایش کشت، جایگزین بیماری پژمردگی آوندی فوزاریومی(بیماری پاناما) شده است.

   در حال حاضر در موزکاری‌های مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری آمریکا، آفریقا، کوبا، اندونزی، هندوستان، فیلیپین و سیلان ظاهر شده ولی در ایران و بعضی از مناطق اصلی تولید موز، به ویژه شرق آفریقا، جزایرقناری و تایوان تاکنون گزارش نشده است. باتوجه به اینکه موزکاران بومی منطقه بلوچستان پاجوش‌های موز و کودحیوانی را از پاکستان تهیه و خریداری می‌نمایند، احتمال دارد که همراه کود، ریزوم و پاجوش‌های مزبور این نماتد وارد کشور گردد.


علائم آلودگی :

نماتد رادوفولوس باعث نکروز و زخمهای ریشه، تغییررنگ ریزوم، ریشه کن شدن درخت موز و بیرون آمدن کل ریزوم گردیده و می‌تواند در تمام مراحل رشد درخت ظاهر شود واز طریق ریشه‌های اولیه غیرچوبی، نازک و ظریف وارد ریزوم شده و از سلول‌های بافت کورتکس تغذیه می‌کند(شکل2). علائم در ریشه به صورت لکه‌های نکروز قهوه‌ای متمایل به قرمز می‌باشد که به علائم ناشی از پژمردگی فوزاریومی شباهت دارد. خسارت آن از  طریق برش طولی ریشه در ناحیه بافت سالم و نکروز استوانه مرکزی که ارغوانی یا قهوه‌ای تیره می‌باشد، آشکار می‌گردد. در هر گرم از بافت ریشه‌های آلوده، ممکن است بیش از یکصد عدد نماتد وجود داشته باشد.

علائم آلودگی در ریزوم به صورت زخم:

و ایجاد تونل می‌باشد که به خسارت ناشی از سرخرطومی موز Cosmopolites sordidus شباهت دارد و باعث از ریشه کندن درخت می‌شود. موقع باردهی میوه، وزش‌ باد و بارندگی شدید خسارت سنگین‌تر خواهد‌‌بود.

بیماری شناسی:

 نماتد حفار موز انگل داخلی، مولد:

و کانال در ریشه موز و مرکبات است که تمام مراحل زندگی آن کرمی شکل و متحرک بوده(شکل4) و ممکن است در ریشه، ریزوم و خاک پیدا شود. طول بدن ماده‌های بالغ  88/0-52/0 میلیمتر می‌باشد و تخمهای خود را در بافت ریشه قرار می‌دهند. اگرچه مراحل جوانی و ماده بالغ، آلوده کننده و بیماریزا میباشند، ولی نرها استایلت خود را از دست داده و قادر به تغذیه یا نفوذ به درون ریشه نیستند و از نظر شکل ظاهری سر آنها با نماتدهای ماده و جوان تفاوت دارد. سیکل زندگی نماتد ممکن است بدون طی مراحل بالغ یا جوانی داخل خاک کامل شود و در شرایط مطلوب درون بافت ریشه و ریزوم پس از 25-20 روز تکمیل گردد.

راههای انتشار:

نماتد حفار موز R. similis  قادر است بدون طی مراحل جوانی یا بالغ سیکل زندگی خود را درون خاک کامل کند و از طریق خاک، کود حیوانی، ریزوم، پاجوش و ریشه‌های گیاهان میزبان منتقل و منتشر می‌شود. یکی از مهمترین راههای انتشار این نماتد در مناطق موزکاری انتقال نهال‌های آلوده است. شستشوی خاک مناطق آلوده در اثر بارندگی شدید، سیلاب و فرسایش و انتقال به زمین‌های غیرآلوده که موجب آلوده شدن نهال‌های سالم می‌گردد، از راههای دیگر انتشار و انتقال این نماتد می‌باشد.

اهمیت اقتصادی و میزان خسارت:

 میزان کاهش محصول به اثرات متقابل بین جمعیت نماتد‌های حفار بیماریزا، رقم موز، شرایط اقلیمی، حاصلخیزی و شرایط خاک بستگی دارد. در جنوب آفریقا میزان خسارت در موزکاری‌های رقم کاوندیش آلوده به نماتد R . similis، حدود 75 درصد برآورد شده است. در آمریکای مرکزی و جنوبی در تعدادی از باغات موز پاناما، کاستاریکا و کلومبیا میزان کاهش محصول بین12 تا 18 درصد مشاهده گردیده است. در آزمایشاتی که در خاک‌های فقیر و تحت شرایط کنترل شده در هندوراس انجام گرفته، میزان خسارت نماتد رادوفولوس در پلاتهای آزمایشی موزهای پلانتین(پختنی) حدود 50 درصد برآورد شده است.

روش‌های کنترل:

به طور کلی کنترل نماتد‌های انگل در باغهای موز محدود است، چون اکثر این درختان به صورت دائمی کاشته می‌شوند. در کشاورزی سنتی هیچ روش کنترل خاصی صورت نمی‌گیرد و هیچ‌گونه رقم مقاومی نیز تا کنون گزارش نشده است. ولی برای کنترل این نماتد روش‌های زیادی توصیه شده است.

1- روش های زراعی:

- غرقاب کردن باغ به مدت شش هفته جهت کاهش جمعیت نماتد مؤثر است

- تناوب با گیاهان غیرمیزبان جهت حذف نماتدهای انگل

- ریشه کنی و نابود کردن پاجوش‌های آلوده

- کاشت نهال‌های حاصل از کشت بافت و اندامهای عاری از آلودگی اولیه که می‌تواند انتشار نماتد را محدود نماید.

- عدم کاشت نهال موز در مناطق آلوده به نماتد

2- روش‌های فیزیکی:

- ضدعفونی ریزوم‌ها قبل از کاشت با آب گرم به مدت25-15 دقیقه در دمای55 درجه سانتیگراد بدون اینکه روی آن اثر سوء بگذارد.

3- روش‌های شیمیایی:

- ضدعفونی ریزوم و بافت‌های آلوده در سوسپانسیون و محلول نماتدکش قبل از کاشت

- استفاده از نماتدکش‌های آلی فسفره و کاربامات به صورت گرانول در اطراف پاجوش‌ها همراه آب آبیاری به صورت امولسیون به میزان 3-2 گرم برای هر درخت که به مدت 6-4 ماه اثر آن حفظ می‌گردد.

4- مدیریت قرنطینه:

     مهمترین و مؤثرترین روش کنترل نماتد R. similis، رعایت اصول و مقررات قرنطینه‌ای(Quarentine) به صورت دقیق و کامل می‌باشد که از ورود و استقرار آن در کشور جلوگیری کرده و برای اطمینان از سلامت ریزوم و پاجوش عاری از نماتد ضروری است که در کاهش جمعیت نماتدهای انگل کمک فراوانی خواهد کرد و موجب حذف هزینه‌های مبارزه می‌گردد.